Kulturno-istorijske vrijednosti franjevačkih samostana: Ordo Fratum Minorum u arhitekturi BiH

Kulturno-istorijske vrijednosti franjevačkih samostana: Ordo Fratum Minorum u arhitekturi BiH

Piše: Boris Trapara za Coolbaštinu

Franjevci su neodvojivi dio bosanskohercegovačke kulture i istorije. Ovaj svjetovni red u katoličkoj crkvi, koji danas broji više od dva miliona pripadnika i čije sjedište je u Rimu, osnovao je 1209. godine Frančesko – Franjo Asiški nazvavši ga Red Manje braće (lat. Ordo Fratrum Minorum). Pojavu Franjevaca na našim prostorima možemo pratiti još od perioda Crkve bosanske, odnosno od kraja XIII vijeka, kada Franjevci dolaze u Hrvatsku i Bosnu kao misionari i kao papinski izaslanici čiji su prvi zadaci bili da iskorijene učenja Crkve bosanske i da šire katoličanstvo. Prvi Franjevci bili su Italijani, Njemci i Mađari, ali kasnije sve više potiču iz domaćeg stanovništva. U Srebrenici su podigli samostan po kojem je kasnije nazvana franjevačka Provincija Bosna Srebrena (lat. Bosna Argentina), jedina sačuvana ustanova iz vremena srednjovijekovne bosanske države. Franjevci su učvrstili svoj položaj na prostoru Bosne i Huma (kasnije Hercegovina) šireći katoličanstvo, djelujući kroz prosvjetiteljski rad i gradeći samostanske komplekse, kao centre vjere, kulture i obrazovanja. U Bosni i Hercegovini danas djeluju dvije franjevačke provincije, Provincija Bosna Srebrena sa sjedištem u Sarajevu i Hercegovačka provincija Uznesenja Blažene Djevice Marije sa sjedištem u Mostaru.

Franjevački samostan Rama-Šćit sa crkvom Uznesenja Blažene Djevice Marije na Ramskom jezeru (Prozor-Rama) ©Boris Trapara
Franjevački samostan Rama-Šćit sa crkvom Uznesenja Blažene Djevice Marije na Ramskom jezeru (Prozor-Rama) ©Boris Trapara

Riječ samostan u upotrebi je u katoličkoj crkvi od XIX vijeka i potiče od grčke riječi monasterion. Samostan označava uređenu zajednicu koja u građevinskom smislu čini zatvoren kompleks sa crkvom, kao centrom duhovnog života i prostorijama za rad i boravak. Samostanska crkva, kao dominantni dio samostanskog kompleksa je veza sa spoljašnjim svijetom i dok su ostale prostorije kompleksa često nedostupne javnosti, pristup crkvi je slobodan svim vjernicima što je uslovilo i njenu fizičku poziciju u okviru samostana. U grupu prostorija za boravak i rad spadaju spavaonice, biblioteka, skriptarnica, arhiva, trpezarija, kuhinja sa pomoćnim i ekonomskim prostorijama, a nerijetko se u sklopu samostana nalazi muzej ili galerija, kakav je slučaj sa Franjevačkim samostanom Kraljeva Sutjeska sa crkvom sv. Ivana Krstitelja smještenom između Kaknja i Vareša, ili škola (gimnazija) kakav je slučaj sa franjevačkim samostanom i crkvom sv. Bonaventure u Visokom. Pomenute funkcije organizovane su na dva načina; rijeđe u objekte kompleksa paviljonskog tipa kakav je Franjevački samostan Rama-Šćit sa crkvom Uznesenja Blažene Djevice Marije na Ramskom jezeru (Prozor-Rama), ili češće oko unutrašnjeg zatvorenog, ili poluzatvorenog dvorišta koji predstavlja personifikaciju rajskog vrta kakav je Franjevački samostan Gorica sa crkvom sv. Petra i Pavla u Livnu. Samostanska crkva je uvijek najmarkantniji dio samostanskog kompleksa sa kojim najčešće ima toplu vezu što joj omogućava pristup iz samostana za sveštenike i redovnike/ce i sa vana za vjernike.

Franjevački samostan Rama-Šćit sa crkvom Uznesenja Blažene Djevice Marije na Ramskom jezeru (Prozor-Rama) ©Boris Trapara
Franjevački samostan Rama-Šćit sa crkvom Uznesenja Blažene Djevice Marije na Ramskom jezeru (Prozor-Rama) ©Boris Trapara

Zahvaljujući istorijskim izvorima saznajemo kakav je bio položaj Franjevaca u srednjovijekovnoj Bosni i Hercegovini i da je taj položaj bivao sve bolji da bi na kraju preuzeo primat u odnosu na Crkvu bosansku i dobio naklonost bosanskohercegovačkih vladara. Rezultat posjete iz 1340. godine generala franjevačkog reda Gerarda Odonisa bosanskom banu Stjepanu II Kotromaniću bilo je osnivanje Franjevačke vikarije u Bosni i Hercegovini koja je kasnije prerasla u Bosnu Srebrenu. Iz duge i burne istorije Franjevaca u Bosni i Hercegovini značajno je izdvojiti jedan događaj iz osmanskog perioda, ključan za opstanak ovog svjetovnog reda na našim prostorima. Nakon uspostave osmanske vlasti u Bosni i Hercegovini, 1463/4. godine fra Anđelo Zvizdović uspio je od sultana Mehmeda II el-Fatiha (Mehmed Osvajač) dobiti dozvolu za slobodno djelovanje franjevaca i gradnju franjevačkih samostana. Ova dozvola, odnosno povelja zove se Ahdnama i čuva se u franjevačkom samostanu u Fojnici. Pred kraj osmanskog perioda počinje obnova i rekonstrukcija franjevačkih samostana što je rezutata novog stava Porte kako bi se ublažile kritike Zapadne Evrope koje su dolazile zbog lošeg položaja nemuslimanskog stanovništva na prostoru Bosne i Hercegovine. Prema materijalnim dokazima, i činjenici da današnji izgled gotovo svih franjevačkih samostana potiče iz austrougarskog perioda može se sa sigurnošću reći da je austrougarski period za franjevačke crkve i samostane u Bosni i Hercegovini najsvjetliji istorijski period. Period između dva rata i period moderne nisu obilježile značajne građevinske aktivnosti u katoličkoj crkvi na prostoru Bosne i Hercegovine, dok je savremena sakralna arhitektura današnjice izgrađena na temeljima tradicije i uglavnom uspješnoj interpretaciji kulturno-istorijskih vrijednosti.

Crkva Uznesenja Blažene Djevice Marije u sklopu franjevačkog samostana Rama-Šćit na Ramskom jezeru (Prozor-Rama), ©Boris Trapara
Crkva Uznesenja Blažene Djevice Marije u sklopu franjevačkog samostana Rama-Šćit na Ramskom jezeru (Prozor-Rama), ©Boris Trapara

Franjevačka provincija Bosna Srebrena sa sjedištem u Sarajevu najstarija je provinicja koja vuče korijene iz 1291. godine i iz koje su nastale sve druge provincije na prostoru bivše Jugoslavije i predstavlja najbrojniju zajednicu tog tipa na prostoru Bosne i Hercegovine. Njeni članovi aktivni su ne samo na prostoru Bosne i Hercegovine, nego i u susjednim zemljama i u drugim zemljama svijeta. Franjevačka provincija Bosna Srebrena ima dvadeset samostana od kojih je osamnaest na prostoru Bosne i Hercegovine (Dubrave, Fojnica, Sarajevo – Bistrik, Sarajevo – Nedžarići, Sarajevo – Kovačići, Kraljeva Sutjeska, Visoko, Brestovsko, Rama-Šćit, Jajce, Guča Gora, Livno-Gorica, Kreševo, Banja Luka – Petrićevac, Plehan, Tolisa, Tuzla) i dva u Srbiji i Kosovu (Beograd, Đakovica). Samostan Marija Zvijezda kod Banje Luke pripada trapističkom redu u katoličkoj crkvi. Hercegovačka franjevačka provincija Uznesenja Blažene Djevice Marije sa sjedištem u Mostaru osnovana je 1892. godine odvajanjem od Bosne Srebrene. Čini je pet samostana u Bosni i Hercegovini (Mostar, Široki Brijeg, Tomislavgrad, Ljubuški-Humac i Konjic) i tri u Hrvatskoj (Zagreb, Korčula i Slano). Većina samostana vuče korijene iz predosmanskog perioda, da bi kroz istoriju mijenjali svoj izgled, često rušeni i ponovo građeni, danas predstavljaju arhitektonska ostvarenja iz različitih istorijskih perioda i različitih stilova gradnje.

Franjevački samostan Kraljeva Sutjeska sa crkvom sv. Ivana Krstitelja, ©Boris Trapara
Franjevački samostan Kraljeva Sutjeska sa crkvom sv. Ivana Krstitelja, ©Boris Trapara

Arhitektonske odlike franjevačkih samostana koji se nalaze na prostoru Bosne i Hercegovine su slične u pogledu koncepta i prostorne organizacije. Praksa u katoličkoj crkvi u Bosni i Hercegovini je bila takva da su se novi sakralni objekti gotovo uvijek gradili na mjestima postojećih koji bi bili uništeni požarom, prirodnom nepogodom, ili namjernim rušenjem koje je često bilo u cilju izgradnje većeg sakralnog kompleksa. Iz ovog razloga danas postoji jako mali broj katoličkih crkava građenih prije austrougarskog perioda u Bosni i Hercegovini. Brojni su takvi primjeri samostalnih katoličkih crkava, ili crkava koje su bile dio samostanskog kompleksa kakva je bila prvobitna crkva na čijem mjestu se sada nalazi crkva sv. Ante Padovanskog iz austrougarskog perioda u sklopu franjevačkog samostana na Bistriku, u Sarajevu. Stara crkva iz 1881. godine srušena je 1912. godine da bi na njenom mjestu iste godine bila podignuta nova reprezentativna crkva. Novu crkvu projektovao je Josip pl. Vancaš, miljenik katoličke crkve koji je nakon uspješno projektovane Katedrale Srca Isusova u Sarajevu, projektovao gotovo sve ostale katoličke crkve u Sarajevu i većinu katoličkih crkvi u Bosni i Hercegovini. Ova praksa ima rezultat dvostrukog karaktera; sa jedne strane, katolička crkva u Bosni i Hercegovini sačuvala je duh mjesta (lat. Genius Loci) i svetost (kontinuitet) određenog prostora što je jedna od najvećih vrijednosti kulturno-istorijskog naslijeđa. Sa druge strane, vrijedno materijalno naslijeđe katoličke crkve je izgubljeno u nepovrat onemogućavajući praćenje razvoja arhitektonske misli kroz sakralnu arhitekturu katoličkih crkava i samostana u Bosni i Hercegovini.

Franjevački samostan Gorica sa crkvom sv. Petra i Pavla u Livnu ©Boris Trapara
Franjevački samostan Gorica sa crkvom sv. Petra i Pavla u Livnu ©Boris Trapara

Urbanistička postavka franjevačkih samostana je specifična u pogledu odnosa sa naseljenim mjestom ili gradom i u pogledu međusobnog položaja arhitektonskih objekata u slučaju kompleksa pailjonskog tipa, ili poluzatvorenog, ili zatvorenog bloka. Gotovo uvijek, samostan je smješten izdvojeno od naseljenog mjesta ili grada u posebno odabran prirodni ambijent sa kojim gradi mikrokosmos koji osigurava duhovni mir i izolovanost od buke i vanjskog života. Kao jedan od reprezentativnih primjera skladnog spoja prirode i arhitekture je Franjevački samostan Rama-Šćit sa crkvom Uznesenja Blažene Djevice Marije na Ramskom jezeru u opštini Prozor-Rama. Kompleks samostana smješten je na poluostrvu Šćit u vještačkom Ramskom jezeru koje je saobraćajniciom na vještačkom nasipu povezano sa kopnom. Idilična slika samostana sa crkvom podsjeća na slične ambijenete u Italiji, što nije iznenađenje uzimajući u obzir da je 1873. godine fra Antun Vladić započeo izgradnju crkve, radeći i na vanjskom uređenju kompleksa po uzoru na samostane koje je imao priliku vidjeti u Italiji. Od tada, pa do polovine prošlog vijeka samostan i crkva su više puta rušeni i paljeni kao posljedica složenih istorijskih i političkih prilika u Bosni i Hercegovini. Projekt za obnovu crkve uradio je 1955. godine inžinjer fra Pijo Nuić, a radovi na crkvi i izmjeni krovne konstrukcije su trajali sve do 1966. godine kada je crkva dobila zvonik i sakristije čime je formiran današnji izgled. U sklopu samostana nalazi se etnografski muzej otvoren 2007. godine i smješten u adaptiranoj staroj zgradi samostana iz 1857. godine, jedinoj sačuvanoj te vrste iz osmanskog perioda. Kompleks franjevačkog samostana na Ramskom jezeru posjeduje vrijedna umjetnička djela koja ga svrstavaju u kulturno-umjetnički najvrijednije samostane provincije Bosna Srebrena.

Crkva sv. Petra i Pavla u sklopu franjevačkog samostana Gorica u Livnu ©Boris Trapara
Crkva sv. Petra i Pavla u sklopu franjevačkog samostana Gorica u Livnu ©Boris Trapara

Gotovo sve crkve koje su građene u kompleksima franjevačkih samostana u Bosni i Hercegovini su bazikalnog tipa, gdje je široko primjenjen tip trobrodne bazilike kakve su crkve franjevačkih samostana Kraljeva Sutjeska, Gorica (Livno), Široki Brijeg, Tolisa, i druge, ali se sreće i tip jednobrodne bazilike kakva je crkva franjevačkog samostana Humac (Ljubuški) i tip crkve centralnog plana sa kupolom kakva je crkva franjevačkog samostana u Fojnici. Franjevački samostan u Kraljevoj Sutjesci prvi put se u pisanim tragovima spominje 1385. godine kod pisca Bartola Pisanskog. Samostan i crkva su kroz istoriju više puta nasilno rušeni i paljenji, ali uvijek iznova obnavljani, tako da današnja crkva sv. Ivana Krstitelja, koja se nalazi u sklopu franjevačkog samostana Kraljeva Sutjeska potiče iz 1906 – 1908. godine i po tipologiji izgradnje katoličkih crkvi pretstavlja primjer trobrodne bazilike. Crkvu sv. Ivana Krstitelja u neorenesansnom stilu, koja sa svoja dva tornja predstavlja zapadno krilo samostana, je projektovao Josip pl. Vancaš. Franjevački samostan Humac sa samostanskom crkvom sv. Ante kod Ljubuškog vuče korijene iz 1876. godine. Crkva sv. Ante predstavlja primjer jedobrodne bazilike sa jednim tornjem u kojoj je sačuvan izuzetno vrijedan barokni oltar majstora Claudius Kautz-a koji potiče iz 1725. godine, a u crkvi se nalazi od 1900. godine. U neposrednoj blizini stare crkve, a u sklopu samostana, izgrađena je nova crkva u savremenom stilskom izrazu, što je takođe slučaj sa pojedinim katoličkim i pravoslavnim crkvama u Bosni i Hercegovini, a to je da se pored starije crkve gradi nova i veća u skladu sa potrebama vjernika. U kompleksu franjevačkog samostana Humac smješten je i najstariji muzej u Bosni i Hercegovini. Treći tip samostanske crkve koje su se gradile u Bosni i Hercegovini je tip centralnog plana sa kupolom, čiji predstavnik je samostanska crkva sv. Duha u Fojnici. Sadašnji oblik crkve u renesansnom stilu sa jednim tornjem u sklopu samostanskog kompleksa u Fojnici potiče iz 1888. godine i izveden je prema projektu Josipa pl. Vancaša. U sklopu samostana je i muzej koji čuva blago neprocijenjive vrijednosti za bosanskohercegovačku kulturu i istoriju.

Crkva sv. Petra i Pavla u sklopu franjevačkog samostana Gorica u Livnu ©Boris Trapara
Crkva sv. Petra i Pavla u sklopu franjevačkog samostana Gorica u Livnu ©Boris Trapara

Unutrašnja oprema samostanskih crkvi franjevačkih samostana se može pratiti u dva pravca koji su u derektnoj zavisnosti od vremena koliko je trajala gradnja i njihovo unutrašnje uređenje. S jedne strane, to su crkve čiji enterijer u pogledu stila korespondira sa njihovim eksterijerom i u tom slučaju u pitanju su neo stilovi popularni pred kraj osmanskog perioda i u austrougarskom periodu u Bosni i Hercegovini. Crkve su najčešće građene u neorenesansi, neobaroku i secesiji sa jakim lokalnim uticajima na materijalizaciju i oblikovnost u skladu sa kojima je izvedena i njihova unutrašnjost čiji najvrijedniji dio su oltari i orgulje. Primjer ovog pravca je samostanska crkva sv. Petra i Pavla koja se nalazi u sklopu samostanskog kompleksa Gorica (Livno). Gradnja je započela 1854. godine prema projektu Franje Moysesa, a završena prema projektu Josipa pl. Vancaša. Sadašnji izgled crkva je dobila 1906. godine kad je unutrašnjost crkve ukrasio Marco Antonini. Franjevački samostan Gorica posjeduje galeriju vrijednih slika od kojih se ističu djela Gabrijela Jurkića, jendog od najznačajnijih bosanskohercegovačkih slikara. Drugi pravac razvoja unutrašnjeg uređenja je savremeni i prati savremeni duh vremena u kojem je nastao. Enterijer ovih samostanskih crkvi često ne gradi dobru vezu sa njihovim eksterijerom, što je razumljivo uzimajući u obzir da radovi na izgradnji samostanskog kompleksa, zbog nedostatka novčanih sredstava, ili zbog istorijskih prilika, često traju i nekoliko desetina godina. Spoljašnjost samostanske crkve je u ovom slučaju oblikovana u neostilu, a unutrašnjost u savremenom duhu kakve su crkve franjevačkih samostana na Bistriku i Ramskom jezeru, ili mogu predstavljati kombinaciju jednog i drugog pristupa kakav je slučaj kod samostanske crkve sv Franje Asiškog iz u Gučijoj Gori, koja potiče iz 1856-57. godine. Crkvu je prvobitno oslikao Marco Antonini, ali je ona u potpunosti stradala u požaru u Drugom svjetskom ratu. Slikarstvo, freske i mozaici koji danas krase crkvu su u savremenom duhu i izveli su ih umjetnici Ivo Dulčić i Zlatko Kesera.

Crkva sv. Ante Padovanskog u sklopu franjevačkog samostana na Bistriku u Sarajevu ©Boris Trapara
Crkva sv. Ante Padovanskog u sklopu franjevačkog samostana na Bistriku u Sarajevu ©Boris Trapara

Prelaz tradicionalnog u savremeni arhitektonski izražaj predstavljaju franjevački samostan i crkva sv. Katarine u Kreševu čiji današnji oblik potiče iz 1970. godine. U savremenoj sakralnoj arhitekturi najvrijednije mjesto zauzima savremena arhitektura katoličkih crkava i samostana od kojih se od franjevačkih samostana ističu samostan sa crkvom sv. Petra i Pavla u Tuzli koji je izgrađen 1985. godine prema projektu arhitekte Zlatka Ugljena, samostan Plehan sa crkvom sv. Marka čija obnova je počela 2001. godine prema projektu arhitekte Zlatka Ugljena, samostan sa crkvom sv. Ante Padovanskog na Petrićevcu (Banja Luka) koji je trenutno u izgradnji prema projektu arhitekte Ivana Štrausa i samostan sa crkvom sv. Ante u Dubravama kod Brčkog koji je 2002. godine obnovljen prema projektu arhitekte Zlatka Čolića, a nova crkva izgrađena prema projektu arhitekte Ivana Štrausa. Pomenute crkve predstavljaju vrijedna ostvarenja savremene arhitekture i iskorak u savremenoj sakralnoj arhitekturi Bosne i Hercegovine. Samostanske crkve u Tuzli i Banjoj Luci predstavljaju osvježenje u gradnji crkava oslanjajući se na tradiciju, ali samo kao inspiraciju i ne kopiraju postojeće obrasce, nego nude sasvim novi i originalan arhitektonski izražaj. Arhitekte su kroz pomenute projekte uspjeli zadržati svetost i duh mjesta (lat. Genius Loci), a istovremeno kreirati arhitekturu koja odražava duh vremena i prostora u kojem nastaje.

Crkva sv. Ante Padovanskog u sklopu franjevačkog samostana na Bistriku u Sarajevu ©Boris Trapara
Crkva sv. Ante Padovanskog u sklopu franjevačkog samostana na Bistriku u Sarajevu ©Boris Trapara

Franjevački pokret u Bosni i Hercegovini ostavio je vrijedna dijela sakralne arhitekture koja danas predstavljaju sastavni dio bosanskohercegovačke baštine i čine univerzalno dobro ne samo naroda Bosne i Hercegovine, nego i čitavog svijeta. Crkve i samostani koje je podizao Ordo Fratrum Minorum na prostoru Bosne i Hercegovine materijalno je naslijeđe koje svjedoči o kontinuitetu ovog svjetovnog reda, o kulturnim i arhitektonskim vrijednostima, i o istorijskim prilikama koje su prouzrokovale njihovu izgradnju, rušenje i obnovu. Arhitektura ovih samostanskih kompleksa uvijek je odražavala duh vremena i na taj način predstavlja vijerno svjedočanstvo istorije. Franjevački samostani u Bosni i Hercegovini, kao živi kulturno-istorijski spomenici zadržali su duh mjesta (lat. Genius Loci) kao najveću vrijednost ambijenata u kojima su građeni i danas predstavljaju vjerske, kulturne, obrazovne i muzejske centre otvorene vjernike i za sve posjetioce.

Leave a Reply